Czy zastanawiali się Państwo, jak przygotować dziecko do świata, w którym to nadmiar a nie niedobór informacji bywa zagrożeniem? Sam fakt, że trafiłeś na ten tekst oznacza, że tak. Dziś chciałem pokrótce opowiedzieć o kompetencji, która stanowi odpowiedź na wyzwanie jakie stawie przed nami współczesny świat – o metakognicji. W słowie metakognicja możemy wyróżnić dwa człony: „meta” oraz „kognicja”. Słowo „kognicja” pochodzi od angielskiego „cognition” i oznacza poznanie. Z kolei przedrostek meta świadczy o autorefleksyjności tego pojęcia, czyli skierowaniu na samo siebie. Metakognicja zatem to „myślenie o własnym procesie poznawczym. To umiejętność analizowania, świadomego kierowania i doskonalenia własnego procesu myślowego.
Filozof Leszek Kołakowski barwnie opisał tę postawę jako bycie jednocześnie „ptaszkiem, który śpiewa, i ornitologiem, który ten śpiew bada”. W praktyce metakognicja polega na: planowaniu (wyznaczaniu celów), monitorowaniu (bieżącej kontroli postępów) oraz ewaluacji (refleksji nad efektami i metodami pracy). W przypadku dzieci metakognicja uczy zadawać sobie pytania: „Czy rozumiem to zdanie?”, „Czego jeszcze muszę się dowiedzieć?” czy „Dlaczego tak uważam?”.
W jakim celu wspieramy tę zdolność? Przede wszystkim dla wyrobienia intelektualnej samodzielności. Dziecko potrafiące monitorować własne myśli jest zdolne „samosterowne” – zamiast bezkrytycznie ulegać presji otoczenia, potrafi selekcjonować dane, nadawać im sens i wykrywać techniki manipulacyjne.Ważnymi autorami zajmującymi się tym tematem są Peter Worley, który jako pierwszy wdrożył skuteczne techniki metakognitywne poprzez lekcje filozofii. Na warsztatach „Dobrze Myśleć” uczymy dzieci właśnie tej „ornitologicznej” czujności, by zamiast powtarzać gotowe odpowiedzi, miały odwagę mądrze pytać i oswajać „ogień rzeczywistości”.
Dobrze wiedzieć więcej:
- E. i P. Worley, Teaching Critical Thinking and Metacognitive Skills Through Philosophical Enquiry, 2019
- P. Worley, 40 Lessons to Get Children Thinking, 2015
- Education Endowment Foundation (EEF), Metacognition and self-regulation, 2025
